2025දී රාජ්‍ය ව්‍යාපාරවල ලාභය 17%කින් පහළට.. වත්කම්වලින් ලැබී ඇත්තේ 2.7% ලාබයක්..

2025 වසරේදී ද, මෙරට ප්‍රධාන රාජ්‍ය සංස්ථා සහ ව්‍යවස්ථාපිත මණ්ඩල ඇතුළු රාජ්‍ය සතු ව්‍යාපාරවල (SOEs) සමස්ත කාර්යසාධනය සහ ලාභදායීත්වය පහත වැටී ඇති බව මහා භාණ්ඩාගාරයේ 2025 වාර්ෂික වාර්තාව මඟින් හෙළිදරව් කර තිබේ.

රාජ්‍ය සතු ව්‍යාපාර ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීම සහ ඒවායේ පාලනය සඳහා අවංක මෙන්ම සුදුසු නිලධාරීන් පත් කිරීමට රජය කටයුතු කර තිබූ පසුබිමක පවා, ඇතැම් ප්‍රධාන ආයතන දිගින් දිගටම පාඩු ලබා ඇති අතර, උපයා ඇති සමස්ත ලාභය ද පෙර වසරට සාපේක්ෂව කැපී පෙනෙන ලෙස අවමානයට ලක්ව ඇත.

මේ හේතුවෙන් මහා භාණ්ඩාගාරයට සහ බදු ගෙවන ජනතාවට එල්ල වී ඇති ශුද්ධ බර රුපියල් බිලියන ගණනින් ඉහළ ගොස් තිබේ.

2024 වසරේදී රජය සතු ප්‍රධාන මූල්‍ය නොවන ව්‍යාපාරික ආයතන 51ක් උපයා තිබූ මුළු ලාභය රුපියල් බිලියන 539ක් වූ අතර, 2025 වසර වන විට එය රුපියල් බිලියන 444ක් දක්වා 17%කට වඩා වැඩි ප්‍රතිශතයකින් පහත වැටී ඇත.

මෙම ලාභය, ආර්ථික අර්බුදයෙන් බැටකමින් තිබූ 2023 වසරේ වාර්තා වූ රුපියල් බිලියන 445ක ලාභයටත් වඩා අඩු අගයකි. තවද, රට තුළ රාජ්‍ය ආයතන 527ක් පමණ ක්‍රියාත්මක වුවද, මහා භාණ්ඩාගාරය විධිමත් දත්ත ප්‍රකාශයට පත් කරනු ලබන්නේ මෙම ප්‍රධාන ආයතන 51 පිළිබඳව පමණක් වීම ද විශේෂත්වයකි.

රාජ්‍ය ව්‍යාපාර ලාභ ලබන බව බැලූ බැල්මට පෙනුනද, ඒවා සතු සමස්ත වත්කම් පදනමට  සාපේක්ෂව ලාභය ගණනය කිරීමේදී එම ආයතන පවතින්නේ ඉතා අකාර්යක්ෂම මට්ටමකය.

2025 වන විට මෙම රාජ්‍ය ව්‍යාපාර සතු සමස්ත වත්කම්වල වටිනාකම රුපියල් ට්‍රිලියන 16.5ක් (රුපියල් බිලියන 16,500ක්) වන අතර, එය සමස්ත දේපළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් (GDP) 50%ක් පමණ වේ.

එවැනි දැවැන්ත වත්කම් ප්‍රමාණයකින් උපයා ඇත්තේ රුපියල් බිලියන 444ක ලාභයක් පමණි. එනම් වත්කම්වලින් ලැබී ඇති ප්‍රතිලාභය 2.7%ක් වැනි අවම අගයකි. 

සමස්ත රාජ්‍ය ව්‍යාපාර ලැබූ රුපියල් බිලියන 444ක ලාභයෙන් රුපියල් බිලියන 304ක්ම (එනම් 68%කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක්) උපයා ඇත්තේ බැංකු සහ මුල්‍ය අංශය මඟිනි. ලංකා බැංකුව , මහජන බැංකුව, ජාතික ඉතිරි කිරීමේ බැංකුව සහ සේවක භාරකාර අරමුදල මීට අයත්ය.

ලංකා බැංකුව පමණක් රුපියල් බිලියන 120ක ලාභයක් වාර්තා කර ඇති අතර, එය සමස්ත රාජ්‍ය ව්‍යාපාරික ලාභයෙන් 27%කි. මෙයින් පැහැදිලි වන්නේ මෙම ලාභ ලැබීම් නිදහස් වෙළඳපොළ තරගකාරිත්වයක් තුළ ලැබූ ජයග්‍රහණ නොව, මහජන තැන්පතු, රාජ්‍ය අනුග්‍රහය සහ නියාමන වාසි මත උපයාගත් ඒවා බවයි.

ලාභ ලබන සෙසු රාජ්‍ය ආයතන දෙස බැලීමේදී පෙනී යන්නේ ශ්‍රී ලංකා වරාය අධිකාරිය, ජාතික ජල සම්පාදන හා ජලාපවහන මණ්ඩලය, සහ ජාතික ලොතරැයි මණ්ඩලය වැනි ආයතන සියල්ලම පාහේ රජය විසින් ලබා දී ඇති ඒකාධිකාරී හෝ විශේෂ නීතිමය රැකවරණය මත ලාභ ලබන ඒවා බවයි. 

2025 වසරේදී විශාලතම පාඩුව වාර්තා කර ඇත්තේ ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලයයි 2024 වසරේදී රුපියල් බිලියන 141.6ක ලාභයක් ලැබූ විදුලිබල මණ්ඩලය, 2025 වන විට රුපියල් බිලියන 38.7ක දැවැන්ත පාඩුවකට ඇද වැටී ඇත. විදුලි ගාස්තු සංශෝධනය, මෙහෙයුම් වියදම් සහ පිරිවැය ව්‍යුහයේ ගැටලු මීට හේතු වී තිබේ. දත්තවලට අනුව විදුලි ඒකකයක් අලෙවි කරන මිල රුපියල් 36.01 සිට රුපියල් 26.24 දක්වා පහත වැටී ඇති අතර, ඒකකයක පිරිවැය රුපියල් 30.23ක් ලෙස සටහන් වේ. මෙම අසමතුලිතතාවයේ අවසන් බර පැටවෙන්නේ ද බදු ගෙවන්නා මතය.

පෞද්ගලික අංශය සමඟ තරග කිරීමට සිදුව ඇති සෑම ක්ෂේත්‍රයකදීම රාජ්‍ය ව්‍යාපාර අසාර්ථක වී ඇති බව දත්ත පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන්ම ඉදිකිරීම් ක්ෂේත්‍රයේ පවතින රාජ්‍ය ඉංජිනේරු සංස්ථාව, මධ්‍යම ඉංජිනේරු උපදේශක කාර්යාංශය  සහ රාජ්‍ය සංවර්ධන හා නිර්මාණ සංස්ථාව ඇතුළු ආයතන ඒකාබද්ධව රුපියල් මිලියන 759ක පාඩුවක් ලබා ඇත.

මීට අමතරව ශ්‍රීලංකන් ගුවන් සේවය, ලංකා සීනි සමාගම, රාජ්‍ය වැවිලි සංස්ථා සහ ශ්‍රී ලංකා රූපවාහිනී සංස්ථාව ද දිගින් දිගටම පාඩු ලබන තත්ත්වයක පවතී.

රාජ්‍ය ව්‍යාපාර ලැබූ රුපියල් බිලියන 444ක ලාභයෙන් බදු සහ ලාභාංශ ලෙස මහා භාණ්ඩාගාරයට ලැබී ඇත්තේ රුපියල් බිලියන 56.5ක් පමණි. එය පෙර වසරට වඩා වැඩි අගයක් වුවද, මෙම ව්‍යාපාර නඩත්තු කිරීම වෙනුවෙන් අයවැය සහාය ලෙස රජය විසින් නැවත එම ආයතන වෙත රුපියල් බිලියන 103ක් ලබා දීමට සිදුව ඇත. එනම් රජයට ලබා දෙන මුදල මෙන් දෙගුණයකට ආසන්න මුදලක් ප්‍රතිපාදන ලෙස ඒවා යළිත් රජයෙන් ලබාගෙන තිබේ.

රාජ්‍ය ව්‍යාපාරවල සමස්ත පාඩුව රුපියල් බිලියන 69.8ක් වන අතර අයවැය ආධාර ප්‍රමාණය රුපියල් බිලියන 103කි. රජයට ලැබුණු රුපියල් බිලියන 56.5ක ආදායම අඩු කළ ද, අවසාන වශයෙන් බදු ගෙවන ජනතාවට දරන්නට සිදුව ඇති ශුද්ධ බර රුපියල් බිලියන 117ක් පමණ වේ.

ඇතැම් රාජ්‍ය ආයතන කෘතිමව ලාභ ලබන බව පෙන්වන්නේ ද මහජන බදු මුදල් ආධාර ලෙස ලබාගැනීමෙන් පසුවය. නිදසුනක් ලෙස, ශ්‍රීලංකන් ගුවන් සේවයට භාණ්ඩාගාරයෙන් රුපියල් බිලියන 25.3ක ප්‍රාග්ධන ආධාර ලබා දී තිබියදීත්, එය රුපියල් බිලියන 23.2ක පාඩුවක් ලබා ඇත. ජාතික ජල සම්පාදන හා ජලාපවහන මණ්ඩලය රුපියල් බිලියන 45.6ක ප්‍රාග්ධන ආධාර ලබාගෙන, රුපියල් බිලියන 31.6ක ලාභයක් පෙන්වා ඇත.

සුදුසු සහ අවංක නිලධාරීන් පත් කිරීමෙන් පමණක් රාජ්‍ය ව්‍යාපාර ගොඩනැංවිය නොහැකි බව පසක් කරමින්, ලංකා සතොස, ජල සම්පාදන මණ්ඩලය, ලංකා සීනි සමාගම, මිල්‍කෝ සහ සංවර්ධන ලොතරැයි මණ්ඩලය වැනි ප්‍රධාන ආයතන කිහිපයක් 2024 වසර සඳහා වූ විගණනය කරන ලද වාර්ෂික වාර්තා පවා මෙතෙක් ඉදිරිපත් කර නොමැති බව මහා භාණ්ඩාගාර වාර්තාවේ සඳහන් වේ. මේ තුළින් පාලන සහ විනිවිදභාවයේ  ගැටලු තවදුරටත් පවතින බව සනාථ වේ.